تبلیغات
وبلاگ تخصصی دانشجویان نفت - اقتصاد بدون نفت

وبلاگ تخصصی دانشجویان نفت

یکشنبه 1 اسفند 1389

اقتصاد بدون نفت

نویسنده: احسان داوودی   

اقتصاد بدون نفت در ایران
درحالی که یکصدو پنجاه سال از کشف نفت می گذرد باید اذعان کرد که اهمیت آن هم از بعد تولید انرژی و هم از لحاظ تامین مواد اولیه ی مورد نیاز برای تولید کالاهای صنعتی بر هیچ کس پوشیده نیست.تصور حذف نفت از اقتصاد ایران ،تصور غلط و غیر اقتصادی است .نفت ثروت ملی ماست و به مثابه خون در رگ حیات اقتصادی ایران جریان دارد.تز اقتصاد بدون نفت برای اولین بار در ایران توسط رهبر نهضت ملی ایران (دکتر مصدق) جهت به سرانجام رساندن اهداف اصلی نهضت تدوین و به مرحله ی اجرا گذاشت.


 

برای این منظور به اقدامات بیشماری دست زدند که مهمترین آنها ایجاد روابط پایاپی تجاری،محدود کردن کالاهای غیر ضروری و لوکس،کاهش مالیاتهای غیر مستقیم و افزایش مالیات های مستقیم،کاهش بودجه نظامی ...دست زد.در نهایت در 28 مرداد 1332 طی کودتا ، دولت مصدق از میان برداشته شد و این شکست ،فاجعه ای تاریخی را برای سرنوشت اجتماعی ،تاریخی ،سیاسی و اقتصادی ملت ایران رقم زد و باعث بسته شدن پرونده ی اقتصاد بدون نفت و سپردن آن به تاریخ و حاکمیت دایمی اقتصاد رانتیزم گردید. امروزه با توجه به پیش بینی های به عمل آمده توسط دانشمندان نقطه اوج نفت از سال 2005 تا2020 می باشد و از آن زمان دیگر سیر نزولی خود را آغاز می کند . با تصور پایان پذیری نفت می بایست بدنبال جایگزینی مناسب مانند (انرپی هسته ای،برق،باد،آب ... ) برای آن باشیم و نفت  می بایست به عنوان طعم و چاشنی اقتصاد باشد نه به عنوان عامل اصلی در اقتصاد و آن چیزی نیست به واسطه سوئ مودیریت حاکمان نفت صورت می پذیرد. برای دستیابی به جهش صادراتی و روئیای اقتصاد بدون  نفت       می بایست اتکاء و درآمد دولت به مالیات های گرفته شده از مردم  ،صادرات غیر نفتی ، کاهش فروش نفت به صورت خام، خصوصی سازی و ....  استفاده کرد ، اقتصاد بدون نفت میسر نمی شود مگر با تلاش و کوشش همه مردم در تمام  زمینه های فرهنگی ،اقتصادی،سیاسی و اجتماعی .
اهمیت‌ نفت‌ در جهان‌ امروز از زمان‌ اکتشاف‌ آن‌ تاکنون‌ هم‌ از بعد تولید انرژی‌، هم‌ از لحاظ تأمین‌ مواد اولیه‌ی‌ مورد نیاز برای‌ تولید کالاهای‌ صنعتی‌ بر هیچ‌ کس‌ پوشیده‌ نیست‌. بدون‌ شک‌زندگی‌ انسان‌ امروزی‌ بدون‌ تولید و مصرف‌ انبوه‌ نفت‌ امکان‌پذیر نیست‌. دنیای‌ صنعتی‌، دارای‌ بیش‌ترین‌ وابستگی‌ به‌ این‌ ماده‌ی‌ حیاتی‌ است‌ و هیچ‌ گاه‌ نمی‌تواند در قبال‌ جریانات‌ تولید،استخراج‌، قیمت‌گذاری‌ و نحوه‌ی‌ مبادله‌ی‌ آن‌ در دنیای‌ کنونی‌ بی‌ تفاوت‌ باشد. این‌ ماده‌ی‌ حیاتی‌ از جمله‌ منابع‌ تجدیدناپذیر بوده‌ و با توجه‌ به‌ وابستگی‌ روزافزون‌ حیات‌ اقتصادی‌ بشر به‌ آن‌،داشتن‌ راهبردی‌ اصولی‌ و کارساز در جهت‌ بهره‌برداری‌ از این‌ منابع‌ را اجتناب‌ناپذیر ساخته‌ است‌. اطلاعات‌ موجود حاکی‌ از آن‌ است‌ که‌ جای‌گزینی‌ سایر منابع‌ به‌ جای‌ نفت‌ از لحاظ اقتصادی‌و تکنولوژیک‌، تاکنون‌ به‌ طور قابل‌ توجهی‌ عملی‌ نبوده‌ است‌. تلاش‌های‌ بشر صرفاتوانسته‌ است‌ برخی‌ منابع‌ را در زمینه‌ی‌ تولید انرژی‌ از جمله‌ انرژی‌ هسته‌ای‌ یا سایر انرژی‌های‌ نو را تاحدودی‌ جای‌گزین‌ نفت‌ نماید، هرچند روند جای‌گزینی‌ در حد انتظار نبوده‌ است‌. به‌ هر ترتیب‌ با فرض‌ دست‌یابی‌ بشر به‌ تکنولوژی‌های‌ اقتصادی‌ و اطمینان‌بخش‌ در زمینه‌ی‌ بهبودجای‌گزینی‌ انرژی‌ هسته‌ای‌ و انرژی‌های‌ نو به‌ جای‌ سوخت‌های‌ فسیلی‌ (از جمله‌ نفت‌)، تاکنون‌ در زمینه‌ی‌ مواد اولیه‌، جای‌گزینی‌ برای‌ نفت‌ متصور نبوده‌ است‌.
تصور حذف‌ نفت‌ از اقتصاد ایران‌، تصوری‌ غلط و غیر اقتصادی‌ است‌. نفت‌، ثروت‌ ملی‌ ماست‌ و به‌ مثابه‌ خون‌ در رگ‌ حیات‌ اقتصادی‌ ایران‌ در جریان‌ است‌. تز اقتصاد بدون‌ نفت‌، راهبردی‌ بود که‌ رهبر نهضت‌ ملی‌ ایران‌ (دکتر مصدق‌) جهت‌ به‌ سرانجام‌ رساندن‌ اهداف‌ اصلی‌ نهضت‌ تدوین‌ و به‌ مرحله‌ی‌ اجرا گذاشت‌. عمر کوتاه‌ این‌ استراتژی‌،موجب‌ گردید تا عمدتا با روی‌کردی‌ کوتاه‌مدت‌ به‌ این‌ مسئله‌ پرداخته‌ شود.
به‌ کارگیری‌ چنین‌ راه‌ کاری‌ را برای‌ دولت‌ مصدق‌ اجتناب‌ناپذیر می‌نمود و شاید هم‌در غیاب‌ چنین‌ مشکلی‌ یا حل‌ مسالمت‌آمیز مسئله‌ی‌ نفت‌، این‌ تز احتمالا در دستور کار دولت‌ مصدق‌ قرار نمی‌گرفت‌، اما این‌ نکته‌ را نباید از نظر دور داشت‌ که‌ شناخت‌ و ارزیابی‌ این‌ راهبرددر چارچوب‌ اولیه‌ و شرایط زمانی‌ دولت‌ ملی‌ مصدق‌، صرفامی‌تواند ارزش‌ و حقانیت‌ نهضت‌ ملی‌ را در بعد اقتصادی‌ آن‌ برای‌ ما روشن‌ سازد. شناخت‌ و بررسی‌ اصول‌ و محورهای‌ تدوین‌شده‌ی‌ تز اقتصاد بدون‌ نفت‌ (که‌ در ادامه‌ خواهد آمد) در شرایط و بستر زمانی‌ مربوطه‌، ما را به‌ انتخاب‌ ره‌یافتی‌ خردمندانه‌ توسط رهبران‌ نهضت‌ ملی‌ واقف‌ می‌سازد، بنابر چهار دلیل‌ عمده‌ی‌زیر:
1ـ نقش‌ اساسی‌ نفت‌ در استقلال‌ اقتصادی‌ و سیاسی‌ ایران‌
2ـ توجه‌ به‌ نقش‌ بخش‌های‌ کشاورزی‌ و صنعت‌ در اقتصاد ملی‌
3ـ ایجاد ثبات‌ در درآمدهای‌ ارزی‌
4ـ استفاده‌ی‌ بهینه‌ از منابع‌ و ثروت‌های‌ تجدیدناپذیر ملی‌ در جهت‌ توسعه‌ی‌ سرمایه‌ی‌ مادی‌ ملی‌.
نگاه‌ به‌ تز اقتصاد بدون‌ نفت‌ در محدوده‌ و شرایط زمانی‌ نهضت‌ ملی‌ ایران‌، هرچند از لحاظ تاریخی‌ و سیاسی‌ بسیار ارزش‌مند است‌، اما به‌ حکم‌ خرد و اصل‌ استقلال‌ سیاسی‌ و اقتصادی‌کشور، توقف‌ در این‌ استراتژی‌ در آن‌ شرایط خاص‌ و عدم‌ توجه‌ به‌ ضرورت‌ آن‌ به‌ عنوان‌ روی‌کردی‌ اجتناب‌ناپذیر در بهره‌گیری‌ بهینه‌ از منابع‌ اقتصادی‌، خطایی‌ آشکار است‌، همان‌گونه‌ که‌ تا50 سال‌ بعد از شکست‌ نهضت‌ ملی‌ به‌ طور مداوم‌ در حوزه‌ی‌ عمل‌ و سیاست‌های‌ اقتصادی‌ از خود نشان‌ داده‌ایم‌.
پس‌ از قتل‌ رزم‌آرا، مصدق‌ به‌ عنوان‌ رهبر مخالفان‌ و رییس‌ کمیسیون‌ نفت‌ مجلس‌ در روز 29 اسفند سال‌ 1329هـ.ش‌ قانون‌ ملی‌ شدن‌ صنعت‌ نفت‌ را به‌ تصویب‌ مجلس‌ رساند. طراح‌ وپیشنهاد دهنده‌ی‌ اولیه‌ی‌ این‌ طرح‌، شهید دکترحسین‌ فاطمی‌ بوده‌ است‌. مرحوم‌ مصدق‌ در این‌ خصوص‌ طی‌ پیامی‌ به‌ ملت‌ ایران‌ می‌گوید:اگر ملی‌ شدن‌ صنعت‌ نفت‌ خدمت‌ بزرگی‌ست‌ که‌به‌ مملکت‌ شده‌ است‌، باید از آن‌ کسی‌ که‌ ابتدا این‌ پیشنهاد را نمود سپاس‌گزاری‌ کرد و آن‌ کس‌ شهید راه‌ وطن‌ دکتر سید حسین‌ فاطمی‌ است‌.
28 ماه‌ حکومت‌ مصدق‌ را می‌توان‌ به‌ سه‌ دوره‌ تقسیم‌ نمود: چهارماه‌ اول‌ بدون‌ برنامه‌ و در انتظار حل‌ مشکل‌ نفت‌ گذشت‌، چهار ماه‌ دوم‌ برنامه‌ ریزی‌ برای‌ اجرای‌ اقتصاد بدون‌ نفت‌ و 20 ماه‌اجرای‌ برنامه‌ و استراتژی‌ اقتصادی‌. (1)

اهداف‌ مورد نظر دولت‌  مصدق در اجرای‌ استراتژی‌ اقتصاد بدون‌ نفت‌ عبارت‌ بودند از:
1ـ جبران‌ کمبود ارز مورد نیاز که‌ ناشی‌ از قطع‌ صدور نفت‌ بود.
2ـ از میان‌ بردن‌ بحران‌ و رکود اقتصادی‌ با ایجاداشتغال‌ و افزایش‌ تولید.
3ـ رفع‌ کسری‌ بودجه‌ که‌ به‌ شکل‌ ساختاری‌ آن‌ از گذشته‌ به‌ ارث‌ رسیده‌ بود.
باعث‌ گردید که‌ نهضت‌ ملی‌ ایران‌ قبل‌ از این‌ که‌ به‌ یک‌ انقلاب‌ اجتماعی‌ تمام‌ عیار تبدیل‌ گردد، به‌ شکست‌ بیانجامد
4ـ مهار تورم‌ برای‌ کاهش‌ فشار بر اقشار آسیب‌پذیر جامعه‌.

برای‌ تحقق‌ این‌ اهداف‌، اقدامات‌ عملی‌ متعددی‌ در طول‌ 20 ماه‌ اجرای‌ برنامه‌ی‌ مذکور صورت‌ گرفت‌. که‌ از جمله‌ مهم‌ترین‌ آن‌ها:
الف‌) در زمینه‌ی‌ تجارت‌ خارجی‌: اعمال‌ محدودیت‌های‌ بیش‌تر برای‌ واردات‌ و تشویق‌ صادرات‌ با در نظر گرفتن‌ تسهیلات‌ ویژه‌ برای‌ صادر کنندگان‌ و تشویق‌ تجار به‌ معاملات‌ پایاپای‌ باکشورهای‌ دیگر جهت‌ جلوگیری‌ از خروج‌ ارز.
ب‌) کنترل‌ تورم‌ و رفع‌ کسری‌ بودجه‌ی‌ دولت‌ از طریق‌:
1ـ ثابت‌ نگه‌ داشتن‌ حجم‌ اسکناس‌ در گردش‌ و حتا عدم‌ استقراض‌ از بانک‌ مرکزی‌.
2ـ کاهش‌ هزینه‌های‌ دولتی‌ با اقدام‌ سمبولیک‌ و شخصی‌ دکتر مصدق‌ در مورد هزینه‌های‌ نخست‌ وزیری‌.
3ـ انتشار اوراق‌ قرضه‌ی‌ ملی‌ به‌ مبلغ‌ 2 میلیارد ریال‌ (25 میلیون‌ دلار) با سر رسید دو ساله‌ جهت‌ پوشش‌ بخشی‌ از هزینه‌های‌ دولتی‌ بدون‌ افزایش‌ حجم‌ پول‌. در این‌ زمینه‌، مصدق‌ شخصٹاز مردم‌ خواست‌ که‌ تا حد امکان‌ از این‌ اوراق‌ خریداری‌ نمایند و به‌ رغم‌ تحریم‌ حزب‌ توده‌ و مخالفان‌ محافظه‌کار دولت‌ و نزدیکان‌ دربار، بازاریان‌، تحصیل‌ کردگان‌ آگاه‌ و اقشار متوسط وفرودست‌ شهرها، با شور و اشتیاق‌ چشم‌گیری‌ این‌ اوراق‌ را خریداری‌ کردند. اما با توجه‌ به‌ عدم‌ استقبال‌ ثروت‌مندان‌ این‌ طرح‌ به‌ هدف‌ مورد نظر نایل‌ نگردید.
ج‌) اقدامات‌ عملی‌ در جهت‌ حمایت‌ و توسعه‌ی‌ بخش‌ کشاورزی‌ از سه‌ طریق‌:
1ـ افزایش‌ سرمایه‌ی‌ بانک‌ کشاورزی‌ جهت‌ توسعه‌ی‌ اعتبارات‌ در این‌ بخش‌ از طریق‌ حساب‌ پشتوانه‌ی‌ اسکناس‌، اعتبارات‌ بانک‌ ملی‌ و کمک‌های‌ سازمان‌ برنامه‌ و بودجه‌.
2ـ کمک‌های‌ اصل‌ 4 آمریکا به‌ مبلغ‌ 2481000 دلار و 70 میلیون‌ ریال‌ (دو قلم‌ جداگانه‌) جهت‌ مصرف‌ در بخش‌ کشاورزی‌ در اختیار دولت‌ قرار گرفت‌.
3ـ تصویب‌ قوانین‌ مترقی‌ در راستای‌ توسعه‌ی‌ بخش‌ کشاورزی‌ از جمله‌: لغو عوارض‌ در دهات‌، کاهش‌ بهره‌ی‌ مالکانه‌، انتقال‌ املاک‌ و خالصجات‌ دولت‌ به‌ وزارت‌ کشاورزی‌، باز ستاندن‌املاک‌ شاه‌ و اختصاص‌ آن‌ها به‌ وزارت‌ کشاورزی‌، معافی‌ صندوق‌های‌ روستایی‌ و شرکت‌های‌ تعاونی‌ تولید از مالیات‌ و دستور خرید 1100 دستگاه‌ تراکتور و سایر ماشین‌آلات‌ کشاورزی‌. (1)

نتایج‌ عمل‌کرد دولت‌ مصدق‌ در زمینه‌ی‌ اجرای‌ راهبرد اقتصاد بدون‌ نفت‌، به‌ طور بسیار خلاصه‌ به‌ شرح‌ زیر است‌:
در زمینه‌ی‌ تجارت‌ خارجی‌، نتیجه‌ی‌ اجرای‌ سیاست‌های‌ دولت‌، علی‌رغم‌ به‌ صفر رسیدن‌ درآمدهای‌ نفتی‌، فزونی‌ قابل‌ توجه‌ صادرات‌ بر واردات‌ بود که‌ بعد از استعفای‌ رضاشاه‌ بی‌سابقه‌ بوده‌است‌. آمار نشان‌ می‌دهد که‌ طی‌ دو سال‌ آخر زمام‌داری‌ مصدق‌ (31 ـ 32)، تراز پرداخت‌های‌ خارجی‌ به‌ ترتیب‌ به‌ مبلغ‌ 750 و 3000 میلیون‌ ریال‌ مازاد داشته‌ است‌، این‌ در حالی‌ است‌ که‌طی‌ سال‌های‌ 1329 و 1330 به‌ ترتیب‌ به‌ مبلغ‌ 2800 و 2700 میلیون‌ ریال‌ با کسری‌ مواجه‌ بوده‌ایم‌. اضافه‌ می‌نماید تراز پرداخت‌های‌ خارجی‌ بدون‌ نفت‌ بعد از دولت‌ مصدق‌ تاکنون‌هیچ‌گاه‌ مازاد نداشته‌ است‌.
ـ کسر بودجه‌ی‌ دولت‌ از حدود 2 میلیارد تومان‌ در سال‌ 1330 به‌ 0/5 میلیارد تومان‌ در سال‌ 1332 رسید.
ـ تولید محصولات‌ عمده‌ی‌ کشاورزی‌ از جمله‌ گندم‌، جو، برنج‌، چای‌، پنبه‌، چغندر قند و دانه‌های‌ روغنی‌ طی‌ دوره‌ی‌ 1329 ـ 32 با رشد مثبت‌ مواجه‌ بوده‌ است‌.
ـ وام‌های‌ ساختمانی‌ بانک‌ رهنی‌ در فاصله‌ی‌ سال‌های‌ 1329 تا 1332، از لحاظ مبلغ‌ کل‌ وام‌ 159 درصد افزایش‌ و از لحاظ تعداد وام‌ها 112 درصد افزایش‌ نشان‌ می‌دهد.
ـ شاخص‌ سلامت‌ مالی‌ ـ اداری‌ تغییرات‌ هزینه‌ی‌ ساختمان‌های‌ دولتی‌ در فاصله‌ی‌ سال‌های‌ 1329 تا 1332، 56 درصد کاهش‌ نشان‌ می‌دهد.
ـ تعداد مشترکین‌ برق‌ طی‌ سال‌های‌ 1329 تا 1332، 25/4 درصد و تولید انرژی‌ برق‌ در طول‌ همین‌ دوره‌ 37/7 درصد رشد داشته‌ است‌.
ـ موجودی‌ وسایل‌ حمل‌ و نقل‌ از 17/5 تا 35/4 درصد بر حسب‌ انواع‌ وسایل‌ نقلیه‌ از رشد مثبت‌ برخوردار بوده‌ است‌.
جدای‌ از اصول‌ منطقی‌ و کارآمدی‌ طرح‌ اقتصاد بدون‌ نفت‌ و هم‌چنین‌ عمل‌کرد مثبت‌ دولت‌ در برخی‌ زمینه‌ها علی‌رغم‌ فشارهای‌ مالی‌ و سیاسی‌ داخلی‌ و خارجی‌، تداوم‌ اجرای‌ این‌ راهبرد،مستلزم‌ پیروزی‌ نهضت‌ ملی‌ ایران‌ بود که‌ از جمله‌ شرایط مهم‌ آن‌ حل‌ مناقشه‌ی‌ نفت‌ به‌ طریقی‌ مسالمت‌آمیز و به‌ کارگیری‌ درآمد حاصل‌ از آن‌ در زمینه‌ی‌ تشکیل‌ سرمایه‌ی‌ ملی‌ بود. عدم‌تحقق‌ این‌ مهم‌ باعث‌ گردید که‌ نهضت‌ ملی‌ ایران‌ قبل‌ از این‌ که‌ به‌ یک‌ انقلاب‌ اجتماعی‌ تمام‌ عیار تبدیل‌ گردد، به‌ شکست‌ بیانجامد.(1)

كاركردهای نفت در نظام اجتماعی ایران
گروهی از كارشناسان بر این باورند كه نفت مسبب اصلی توسعه نایافتگی كشور در ابعاد گوناگون است و همه مشكلات ما به‌گونه‌ای ناشی از اتصال به این منبع هنگفت از ثروت خدادادی می‌باشد. بنابراین اگر ایران نفت نمی‌داشت چه بسا اوضاعی بهتر و مناسب‌تر از وضع كنونی خود داشت.اگرچه اوضاع ایرانِ بدون نفت را نمی‌توان با قطع و یقین ترسیم و تصویر نمود، اما نباید از تاثیرات منفی نفت در حوزه‌های گوناگون غافل بود. در ادامه به‌بررسی عمده‌ترین كاركردهای نفت در نهادهای مختلف كشور می‌پردازد. – نفت، پوششی بر ناكارآمدی نظام اقتصادی بزرگ‌ترین تاثیر منفی نفت در اقتصاد ایران، پوشش ضعف‌ها و ناكارآمدی‌های اقتصادی ایران است. ایران اگرچه از نظر بنیادهای تولید و فناوری و محیط كسب و كار جزء كشورهای غنی و پیشرفته نیست، اما ثروت كلان نفت كه بدون زحمت و محنت در اختیار جامعه قرار گرفته است، كشور را در ردیف جوامع در حال توسعه و با درآمد سرانه نسبتاً بالا قرار داده است.البته ذكر این مساله ضروری است كه در ایران، حجم سایر منابع درآمدی دولت نظیر مالیات و میزان آنچه صادرات غیر نفتی نیز خوانده می‌شود (نظیر فولاد و ...) نیز به‌طریق غیر‌مستقیم وابسته به نفت است به‌طوری كه نوسانات جهانی قیمت نفت به‌خوبی آثار خود را در سایر بخش‌های درآمد ملی كشور نشان می‌دهد.
2- حجیم ساختن و ناكارآمدی نظام بروكراسی در ایرانكافی است برای كار ساده‌ای چون اخذ پروانه ساختمان، دریافت گواهینامه رانندگی، ثبت یك مؤسسه یا شركت، گرفتن تسهیلات، دادخواهی، انتقال یك سند و مواردی از این دست، به ادارات مربوطه مراجعه شود تا صحت این ادعا در همان برخورد نخست به اثبات برسد. علاوه بر كندی و لختی كه از مظاهر عمده ناكارآمدی به‌شمار می‌آیند، نظام دیوان‌سالاری كشور فوق‌العاده حجیم است و همین امر چالاكی، انعطاف‌پذیری، سرعت و روزآمدی را از این سیستم سلب نموده و فساد و تبعیض را در آن به‌وجود آورده است.
3- اعطای قدرت مطلق به دولت و تضعیف نهادهای مردمی و مدنی
درآمدهای كلان نفتی كه به‌طور مستقیم و مطلق در اختیار دولت قرار دارد، قدرتی مطلق به آن بخشیده است و مسیر به‌وجود آمدن، تقویت و توسعه نهادهای مستقل و قدرتمند مردمی را پیچیده و دشوار ساخته است؛ به‌طوری كه می‌توان گفت هیچ نهاد مستقل مردمی قدرتمندی به جز نهاد تاریخی روحانیت، در ایران وجود ندارد.احزاب سیاسی، مطبوعات و سازمان‌های مردمی (NGO) مصادیق نهادهای مدنی هستند كه بررسی وضعیت عمومی آن‌ها، بیانگر این است كه این این سازمان‌ها در جایگاه اصلی و واقعی خود حكایت مطبوعات در ایران باز هم تاسف برانگیزتر است. چراكه همه مطبوعات به نوعی وابسته به سهمیه‌ها و یارانه‌های دولتی هستند و در پشت صحنه فعالیت اكثریت قریب به اتفاق آن‌ها، افراد یا نهادهای قدرتمند حكومتی قرار دارند و به همین علت، مطبوعات همچنان‌كه با سرانگشت حمایت مدیران متولد می‌شوند به راحتی نیز از بین می‌روند.در مورد نهاد روحانیت كه از آن به‌عنوان تنها نهاد مستقل مردمی در كشور یاد شد، اگرچه ایجاد دستگاه‌های عریض و طویل آموزشی و فرهنگی نظیر دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و استخدام روحانیون در دستگاه‌های دولتی با استفاده از منابع نفتی و به‌علاوه ارتباط وثیق و عمیق گروه زیادی از روحانیون با دستگاه‌های سیاسی به‌دلیل ماهیت دینی نظام جمهوری اسلامی ایران، سهم و نقش دولت را در حوزه-های علمیه پررنگ‌تر ساخته است.
4- ضعف عمومی در فرهنگ نظم، تلاشگری و قناعتدرآمدهای حاصل از نفت كه فرهنگ ضد بهره‌وری را در غالب نهادها و سازمان‌های كشور اشاعه داده‌اند، جایگزین فرهنگ شرعی و سنتی كار و قناعت در جامعه شده‌اند؛ به‌طوری كه هم‌‌اكنون بسیاری از كشورهای توسعه‌یافته، الگوی مصرفی متعادل‌تری از الگوی مصرفی كشور ما را در دستور كار خود دارند
5- بحران انرژی و محیط زیستیارانه‌های گشاده‌دستانه دولت در بخش انرژی كه از طریق فروش نفت تأمین مالی می‌شود و مصرف مسرفانه سوخت در كشور، اصلی‌ترین دلیل بحران فزاینده انرژی و محیط زیست در ایران محسوب می‌گردد.
در كشور 70 میلیونی ایران بیش از كشورهای با جمعیت بالای 300 میلیون نفر گاز یا بنزین مصرف می‌شود و روند تخریب و تجدید منابع طبیعی در كشور، فرسایش‌ها، از بین رفتن جنگل‌ها و مراتع، خشكسالی، كاهش بارندگی و ... كشور را با بحران‌های جدی مواجه ساخته است.اگرچه به‌نظر می‌رسد كاركردهای منفی سوء مدیریت درآمدهای نفت در ایران گسترده‌تر از منافع آن است، اما این موضوع نباید منافع و محاسن نفت را پنهان و پوشیده نگاه دارد.نفت، در زمره سه مولفه اصلی قدرت كشور در مناسبات و معادلات بین‌المللی محسوب می‌گردد. (عوامل دیگر قدرت ملی ایران، مذهب و جغرافیای راهبردی كشور است . از طرف دیگر نفت عاملی مهم در همبستگی و یكپارچگی ملی ایران محسوب می‌شود. چراكه تمام منافع حاصل از فروش نفت در اختیار دولت قرار می‌گیرد و همین مساله به تقویت جایگاه و پایگاه دولت مركزی در ایران منجر گشته استدر پایان یادآوری این نكته ضروری است كه آنچه از كاركردهای منفی درآمد نفت در ایران برشمردیم به ذات درآمدهای نفتی باز نمی‌گردد؛ بلكه به سوء مدیریت این درآمدها مربوط است. نفتی كه اكنون به عاملی منفی در اقتصاد ایران تبدیل شده است، با مدیریتی صحیح و خردمندانه می-تواند موتور توسعه ملی كشور شود. اما آنچه مانع تحقق این مهم شده است، مدیریت اشتباه حاكم بر درآمدهای نفتی بوده است.(2)

كارشناس اقتصادی:حیات اقتصادی كشور را بدون درآمدهای نفتی نمی توان تصور كرد
در آمدهای نفتی در كشور به حدی افزایش یافته است كه حتی تصور اقتصاد بدون این در آمدها غیر ممكن است. به گزارش موج ، یك كارشناس اقتصادی با اعلام این مطلب گفت : با توجه به وابستگی كشور به درآمدهای نفتی، این درآمدها نه تنها منجر به رشد وتوسعه اقتصادی نمی شود بلكه مانع توسعه كشور خواهد بود
در حال حاضر توسعه هایی كه با درآمدهای نفتی حاصل شده ،توسعه وابستگی بوده نه توسعه اقتصادی، زیرا نمی توان ادامه حیات اقتصادی كشور را بدون این درآمدها حتی برای لحظه ای تصور كرد :برای اینكه بدانیم درآمدهای نفتی عامل توسعه بوده یا خیر، باید به بررسی تاریخ صد ساله صنعت نفت كشور،حضور 60 ساله ایران در بازارهای جهانی نفت،درآمدهای ارزی حاصل از فروش نفت ،وابستگی اقتصاد به درآمدهای نفتی و پتانسیل تولید بدون درآمدهای نفتی بپردازیم . آینده ما در گرو اتفاقاتی است كه در گذشته در صنعت نفت و مصرف درآمدهای آن رخ داده است . دولت با در اختیار داشتن درآمدهای نفتی ناكارآمد شده ،تصریح كرد :یكی از ویژگی های دولت ناكارآمد ،دولت گسترده است كه متاسفانه علی رغم تلاش های فراوان، نمی توان آن را كوچك كرد . عمدتا دولتهای ناكارآمد برای پنهان كردن نقاط ضعف خود اقدام به ایجاد سازمانها و ارگانهای جدید می نمایند و رشد قارچ گونه دارند .در حال حاضربخش خصوصی برای اینكه بتواند از رانتها و حمایتهای ویژه دولت بهره ببرد كاملابه دولت وابسته است .اگر تولید نفت را تا یك میلیون بشكه كاهش دهیم،علاوه بر افزایش قیمت نفت در بازارهای جهانی، می توان ذخیره نفت را برای نسل های آینده نیز حفظ كرد .(3)

نفت  را كنار بگذاریم قبل از اینكه "نفت " ما را كنار بگذارد
امروزه این كالا به سرعت در وسایل مختلف نفوذ كرده است به طوری كه شاید بتوان به طور قطع این ماده را كلید رشد اقتصادی دانست و طبق آمارها دو سوم از نفت دنیا در حمل و نقل استفاده می‌شود و بسیاری از خودروها، كامیون‌ها و هواپیماها بدون نفت نمی‌تواند راه بیافتد. یكصد و پنجاه سالگی كشف نفت را در حالی پشت سر می گذاریم كه با اذعان اكثركارشناسان بین المللی باید وابستگی جهانی به این ماده ارزشمند تا حد امكان كاهش یابد، به قول رئیس سازمان بین‌المللی انرژی كه گفت، "ما مجبور به كنار گذاشتن نفت هستیم قبل از این كه نفت ما را كنار بگذارد ".
در حدود یكصد و پنجاه سال پیش بود كه در شهر آرام تیتوسویل پنسیلوانیا سرهنگ ادوین سرانجام با اصرار فراوان برای ادامه حفاری‌ها به منظور پیدا كردن جایگزین روغن نهنگ برای استفاده در چراغ‌ها به نتیجه رسید و در حدود 69 فوت در زیر زمین توانست اولین قطرات نفت را مشاهده كند. این پدیده جهان را در این مدت متحول كرد بطوریكه در كمتر از صد سال 25 بشكه نفت در روز به بیش از 85 میلیون بشكه در روز رسید و نفت را به عنوان استراتژیك ‌ترین كالا كه 40 درصد انرژی دنیا را تأمین می‌كند مطرح كرد.

شمشیر دولبه نفت خام
این ماده در این مدت دو وجه مثبت و منفی داشت به عنوان اهرم قدرتمندان در جنگ‌ها مطرح می‌شود مثلا در جنگ جهانی اول متفقین در اثر اتكا به نفت به پیروزی رسیدند. پس از جنگ بین‌المللی انگلیس و تركیه در اوایل 1920، سیاست‌های توسعه طلبانه ژاپن در 1930، تهاجم آدولف هیتلر به روسیه، مداخلات مكرر آمریكا در خاورمیانه و بازی بزرگ جدیدی كه آمریكا در حال حاضر در آسیای مركزی پیاده كرده است همه از وابستگی به نفت حاصل می‌شد. در روی دیگر نفت تولیدات شیمیایی، دارویی، پلاستیك، آسفالت و روان‌ كننده‌ها (روغن‌ها) كه با وجود فایده‌های فراوان باز هم به معضلی در عصر جدید ما منجر شده است و تولیدات زیادی را رقم زده است.
امروزه این كالا به سرعت در وسایل مختلف نفوذ كرده است به طوری كه شاید بتوان به طور قطع این ماده را كلید رشد اقتصادی دانست و طبق آمارها دو سوم از نفت دنیا در حمل و نقل استفاده می‌شود و بسیاری از خودروها، كامیون‌ها و هواپیماها بدون نفت نمی‌تواند راه بیافتد. (4)

لزوم یافتن جایگزینی مناسب برای طلای سیاه
نكته قابل توجه نكات مطرح‌شده توسط كارشناسان اقتصادی است كه پایان دوران اتكا به نفت را نشان می‌دهد رئیس آژانس بین‌المللی انرژی اعلام كرد كه "ما مجبور به كنار گذاشتن نفت هستیم قبل از این كه آن ما را كنار گذارد ".
سیاست مداران نیز اعلام كردند كه لازم است "ما از نفت ترك اعتیاد كنیم " و این در حالی است كه ما دقیقا خلاف این اعتقادات عمل می‌كنیم، سالیانه بیش از 50 میلیون خودرو بنزین سوز به جاده‌ها روانه می‌سازیم كه هر كدام آنها طول عمر متوسط 15 سال دارند و عملا وابستگی ما به این نوع از ماشین‌ها به پیوندی ناگسستنی تبدیل می‌شود.
اولین و مقرون به صرفه‌ترین روش تولید سوخت خودرو است كه با استفاده از بنزین به همراه الكل (كه در حدود 100 دلار برای هر ماشین اضافی درمی‌آید) ماشین‌مان را به ماشین انعطاف‌پذیری تبدیل كنیم و چون نسبت به خوردگی ماشین خود را مقاوم كنیم.
جایگزین دیگر برق است كه از ویژگی‌های آن به ارزانی، تمیزی، بدون آلودگی و استخراج از منابع مختلف تأكید كرد تاكنون برخی از خودروسازان نیز به تولید انواع محدود از ماشین‌های الكتریكی اقدام كرده‌اند خودروهای هیبریدی نیز از تعهدات دیگر این نوع خودروسازان برای تولید است. این جایگزین‌ها با آن كه محدودیت‌هایی دارد ولی در بسیاری موارد كار برد دارد برای مثال هر ماشین در آمریكا برای 300 تا 400 مایل با یك باك بنزین می‌رود و این در حالی است كه شارژ الكترونیكی ماشین تنها اجازه 20 تا 40 مایل سفر را می‌دهد ولی باز هم می‌تواند نیاز بسیاری را در این كشور رفع كند. در حدود 50 درصد از آمریكایی‌ها در روز سفری كمتر از 25 مایل دارند كه یك مرتبه شارژ الكترونیكی می‌توان نیاز آنان را مرتفع كند .تكنولوژی دشمن نفت است می‌رسیم بدون شك با وجود فن‌آوری‌های پیشرفته می‌توان به جایگزین‌های مختلفی برای نفت رسید كه از لحاظ زیست محیطی نیز می‌تواند قطعا برای ما مفید باشد و با فعالیت‌هایی در این راستا، به فكر نسل‌های آینده باشیم.(4)
وقوع بحران مالی و ركود حاكم بر اقتصاد جهانی كه كاهش شدید قیمت نفت و فراورده‌های نفتی را به‌دنبال داشت فرصتی برای راستی آزمایی رشد واقعی صادرات غیرنفتی بود. وقوع این بحران در شرایطی كه پیش از این بسیاری از صادركنندگان بارها نسبت به ناكارآمدی سیاست‌ها و مشوق‌های صادراتی در نظر گرفته شده برای افزایش قدرت رقابت‌پذیری خود در بازارهای هدف صادراتی هشدار داده و خواستار چاره‌اندیشی اساسی برای ماندگاری در بازارهای هدف بودند، وضعیت واقعی صادرات غیرنفتی كشور را بهتر نمایان ساخت.
این در حالی بود كه با وقوع بحران مالی جهانی، بسیاری از كارشناسان اقتصادی نسبت به آثار زیانبار این بحران بر صادرات كالاهای غیر‌نفتی و فراورده‌های نفتی، پتروشیمی و میعانات گازی هشدار داده و خواستار چاره‌اندیشی برای حمایت اصولی از صادركنندگان كشور شدند اما دست‌اندركاران بخش بازرگانی همانند بسیاری دیگر از مسئولان اقتصادی كشور بر تاثیر حداقلی این بحران بر بخش صادرات به‌دلیل شرایط خاص اقتصادی كشور تاكید داشتند.اما كاهش تقاضا و صادرات برخی اقلام عمده صادراتی كشور مانند فرش، محصولات كشاورزی و فراورده‌های نفتی موجب شد تا  اكنون در آستانه روز ملی صادرات، وزیر جدید بازرگانی به كاهش 15درصدی صادرات غیر‌نفتی كشور در 6ماهه نخست امسال نسبت به‌مدت مشابه سال قبل اعتراف كند؛ گرچه بنابر برخی آمار اعلام‌شده در 5 ماهه نخست امسال نسبت به‌مدت مشابه سال قبل صادرات مجموعه اقلام پتروشیمی، نفت و گاز از نظر ارزش، 51درصد كاهش داشته است. (5)
خورداری از فرهنگ مالیاتی و آگاهی از اهمیت مالیات‌ها در اقتصاد کشور، منجر به پرداخت داوطلبانه مالیات از سوی مردم می‌شود. درآمدهای نفتی نباید باعث غفلت از دیگر ظرفیت‌های اقتصادی کشور شود. باید اعتقاد داشت که نظام ما نیازمند جایگزینی مالیات به جای درآمدهای نفتی است و تا زمانی‌که این واقعیت پذیرفته نشده و برنامه‌ریزی دقیقی برای دستیابی به آن انجام نشود، رویای اقتصاد بدون نفت محقق نخواهد شد. فرهنگ مالیاتی یعنی آگاهی و اعتقاد مردم به ضرورت‌های پرداخت مالیات و نقشی که مالیات می‌تواند در اداره صحیح کشور و تامین نیازهای مالی کشور ایفا کند. (6)

پدیده نقطه اوج نفت :
مفهوم نقطه اوج نفتی چندان جدید نیست اما پیش بینی های مختلف زمان آن را از سال 2005 تا 2020 تخمین زده اند. معنی نقطه اوج نفتی آن است که استخراج نفت در یک زمان معین به حداکثر رسیده و پس از آن روند کاهشی استخراج نفت(با توجه به ذخایر دردسترس) آغاز می شود و این زمانی است که نیمی از ذخایر قابل دسترس مصرف شده اند. البته این موضوع نیاز به توضیح بیشتری دارد. بعنوان مثال، پدیده مزبور به این معنی نیست که ذخایرجدیدی برای نفت وجود ندارد بلکه جستجوهای نفتی جدید درمناطقی انجام می شود(مانند اعماق دریاها، حفاریهای بسیارعمیق یا مناطق قطبی وغیره) که عملا هزینه استخراج بسیار بالا رفته ودر نتیجه روز به روز نفت گران تری بدست می آید.
همانگونه که اشاره شد، افزایش قیمت نفت از یکسو قدرت رقابت انرژی های جایگزین را بالا برده و امکان سرمایه گذاری و تولید تکنولوژی برای تولید سوختهای جدید را نیز افزایش می دهد. هم اکنون در بسیاری از کشورهای جهان پروژه ها و برنامه های جامعی برای جایگزینی سوختهای فسیلی با جدیت پیگیری می شود. عمدتا کشورهای اروپای غربی و امریکای شمالی به دلایلی همچون کاهش وابستگی به نفت و کاهش آلودگی محیط زیست به سوختهای جایگزین روی آورده اند در حالی که کشورهای در حال توسعه ، تولید انرژی های جایگزین را فرصتی برای توسعه کشاورزی و کارآفرینی و نیز کاهش هزینه های سنگین واردات انرژی می دانند. ویژگی های انرژی های جایگزین :
انرژهای جایگزین، هر چه که باشند دارای ویژگی هایی متفاوت از منابع متعارف(مانند نفت، گاز،انرژی برق – آبی و هسته ای) هستند که شاید یکی از مهمترین آنها تمرکز زدایی در تولید و توزیع است. انسان قرن بیستمی ، ساختار زندگی اجتماعی و اقتصادی خود را بر مبنای تامین انرژی از منابع متمرکز سازماندهی کرده است. مدیریت تولید و تامین انرژی از منابع نیروگاهی نه تنها موجب ایجاد سازمانها و نهادهای اقتصادی – اجتماعی (شرکتها، بنگاه های خصوصی و دولتی، صنعت ترابری و غیره) و نیز زیرساختارها(شبکه های برق، تاسیسات، شبکه لوله کشی نفت و گاز ، طراحی جاده ها و غیره) شده بلکه در شکل گیری بسیاری از سیستم های آموزشی، طراحی ابزار و ماشینها (مثلا طراحی خودرو ها) و بطور کلی شیوهزندگیانساننقشقاطعی داشته است. (7)

منابع:

  1. www.tebyan.net
  2. www.sarmayeh.net
  3. www.mayiran.com
  4. www.sanayenews.com
  5. www.hamshrionlin.ir
  6. www.omoroni.mihanblog .com
  7. www.omomi-mihanblig.com

نظرات() 
مهدی
چهارشنبه 9 اسفند 1391 01:00 ب.ظ
لطفا کاریکاتور و عکس قرار دهید
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

نظرسنجی

    به نظر شما مطالب این وبلاگ چگونه هستند؟





آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :